Prawo naturalne to koncepcja, która od wieków fascynuje filozofów i prawników. Jego korzenie sięgają starożytności, a jego znaczenie wciąż jest przedmiotem dyskusji. W artykule przyjrzymy się, czym jest prawo naturalne, jakie ma znaczenie oraz jak odnosi się do prawa stanowionego.
Czym jest prawo naturalne?
Prawo naturalne, znane również jako ius naturale, to zbiór norm wynikających z natury ludzkiej oraz istnienia człowieka. Jest niezbywalne i niezależne od instytucji państwowych. Prawo to opiera się na przekonaniu, że człowiek, posiadający rozum i wolę, jest z natury dobry i przeznaczony do czynienia dobra. Wartości takie jak sprawiedliwość, dobro, piękno czy poszanowanie godności człowieka są w nim szczególnie akcentowane.
Podstawowe właściwości prawa naturalnego obejmują:
- Nieskończoność i niezbywalność,
- Powszechność i poznawalność,
- Kierowanie się rozumem oraz zasadami moralnymi.
Przykładami prawa naturalnego są prawa do życia, własności, zabawy i religii. Święty Tomasz z Akwinu oraz św. Augustyn to jedni z głównych propagatorów tej koncepcji.
Jak historycznie rozwijało się prawo naturalne?
Początki prawa naturalnego sięgają starożytnej Grecji, gdzie filozofowie tacy jak Cyceron, a później stoicy, formułowali jego podstawowe zasady. Cyceron uważał, że prawo naturalne jest uzasadnione w samym człowieku i odkrywane za pomocą rozumu. Święty Tomasz z Akwinu rozszerzył te idee, twierdząc, że prawo ludzkie powinno odzwierciedlać prawo naturalne, a w przypadku ich sprzeczności, prawo ludzkie traci swoją moc obowiązującą.
W czasach nowożytnych Hugo Grocjusz przedstawił laickie uzasadnienie prawa natury jako zbioru norm współistniejących z instynktami samozachowawczymi i społecznymi człowieka. Z kolei Rudolf Stammler argumentował, że prawo natury jest zmienne i zależne od czynników kulturowych oraz społecznych, co wskazuje na jego elastyczny charakter.
Jak prawo naturalne odnosi się do prawa stanowionego?
Prawo stanowione, znane jako ius civile, jest zbiorem norm ustanowionych przez ludzi, zazwyczaj organy państwowe, w celu usankcjonowania norm przyjętych w społeczeństwie. Jest to prawo narzucone przez władzę państwową, której przestrzeganie jest bezsporne i niepodważalne. W literaturze prawniczej uznaje się, że prawo naturalne powinno być nadrzędne nad prawem stanowionym, ponieważ jest oparte na naturze ludzkiej i nie można go człowiekowi odebrać.
Prawo naturalne jest czasami wyrażane przez prawo pozytywne, np. norma „nie zabijaj” jest ujęta w Kodeksie Karnym. W takich przypadkach jego zasady są stosowane wprost w procesach sądowych. Problem pojawia się, gdy prawo naturalne stoi w sprzeczności z prawem stanowionym. Wówczas prawo naturalne funkcjonuje jako norma zwyczajowa, uzupełniająca reguły prawa pozytywnego.
Prawo naturalne w sądzie
W Polsce wzrasta zainteresowanie prawem naturalnym i coraz częściej niektóre osoby próbują się na nie powoływać podczas występowania przed sądem. Nieuznawanie dowodów tożsamości czy legitymowanie się świadectwem wolnego człowieka to praktyki, które prowadzą do negatywnych konsekwencji prawnych, ponieważ sądy i organy państwowe działają w oparciu o prawo stanowione. Konstytucja RP nie dopuszcza możliwości stosowania wyłącznie zasad prawa naturalnego, chyba że są one włączone w prawo stanowione.
Artykuł 87 Konstytucji wskazuje, że źródłami obowiązującego prawa są: Konstytucja, ustawy, ratyfikowane umowy międzynarodowe, rozporządzenia oraz akty prawa miejscowego. W związku z tym, powoływanie się wyłącznie na prawo naturalne nie daje skutecznej możliwości obrony przed sądem.
Czy warto powoływać się na prawo naturalne?
Powołując się wyłącznie na prawo naturalne, które nie jest włączone w system prawa pozytywnego, nie mamy skutecznej możliwości obrony swoich racji przed sądem. W Polsce prawo pozytywne ma pierwszeństwo, a jego normy będą stosowane przez sądy i inne organy państwowe. Jednakże posiłkowanie się prawem naturalnym może wzmocnić argumentację i przyczynić się do wygrania sprawy, ale tylko wtedy, gdy jest zgodne z obowiązującym prawem stanowionym.
Prawo naturalne może być pożądane jako dodatkowy argument w sądzie, ale najważniejsze jest opieranie się na obowiązującym prawie stanowionym.
Jakie znaczenie ma prawo naturalne w kontekście współczesnym?
Znaczenie prawa naturalnego wciąż jest przedmiotem dyskusji. Po II wojnie światowej koncepcja „ustawowego bezprawia” Gustava Radbrucha zakładała prymat prawa naturalnego nad prawem stanowionym, jeśli to ostatnie gwałciło podstawowe fundamenty wartości. Współcześnie, jak zauważa H. Hart, prawo naturalne może współobowiązywać z prawem stanowionym, a niezawisłość sędziego jest gwarancją ochrony społeczeństwa przed zakusami władzy.
Podejście do prawa naturalnego różni się w zależności od filozofii prawnej. John Finnis, współczesny filozof prawa, uznaje, że prawo to sposób ochrony podstawowych wartości i kryterium krytyki prawa pozytywnego. Podstawowe wartości, które muszą być szanowane, to: życie, wiedza, zabawa, przeżycia estetyczne, towarzyskość, rozum praktyczny oraz religia.
Podsumowując, prawo naturalne jest koncepcją, która odgrywa ważną rolę w filozofii prawa, a jego znaczenie i zastosowanie wciąż ewoluuje w kontekście współczesnych wyzwań prawnych i społecznych.
Co warto zapamietać?:
- Prawo naturalne (ius naturale) to zbiór norm wynikających z natury ludzkiej, niezależny od instytucji państwowych.
- Podstawowe właściwości prawa naturalnego: nieskończoność, powszechność, poznawalność oraz kierowanie się rozumem i zasadami moralnymi.
- Prawo naturalne powinno być nadrzędne nad prawem stanowionym (ius civile), które jest ustanawiane przez organy państwowe.
- Powoływanie się na prawo naturalne w Polsce nie daje skutecznej obrony przed sądem, gdyż prawo pozytywne ma pierwszeństwo.
- Znaczenie prawa naturalnego ewoluuje, a współczesne podejścia podkreślają jego rolę w ochronie podstawowych wartości i krytyce prawa pozytywnego.
