Historia banknotów – jak ewoluował pieniądz papierowy?

Pieniądz papierowy narodził się w Chinach, a jego europejska historia zaczęła się na dobre w XVII wieku w Szwecji. Od certyfikatów kupieckich i kwitów depozytowych banknot przeszedł drogę do współczesnego środka płatniczego emitowanego przez bank centralny. Sprawdź, jak zmieniały się jego funkcje, wygląd i zabezpieczenia.

Gdzie powstały pierwsze pieniądze papierowe?

Początki pieniądza papierowego wiążą się z Chinami, gdzie wcześniej używano monet wykonanych z miedzi, srebra i innych kruszców. Papier był lżejszy od metalowych środków płatniczych, dlatego ułatwiał transport większych wartości. Jego zastosowanie wymagało jednak rozwiniętej produkcji papieru oraz technik drukarskich.

Pierwszymi poprzednikami banknotów mogły być tak zwane lekkie pieniądze z pergaminu, znane już w 118 roku p.n.e., za panowania dynastii Han, która rządziła Chinami w latach 206 p.n.e.–220 n.e. Nie wiadomo, czy pełniły funkcję kwitów depozytowych, dokumentów podatkowych czy weksli. Nie zachował się żaden ich egzemplarz.

Feiqian

W czasach dynastii Tang, między VII a X wiekiem, pojawiły się feiqian, czyli latające pieniądze. Były to certyfikaty kupieckie. Kupiec składał monety w skarbcu jednej prowincji, a w zamian otrzymywał dokument pozwalający odebrać taką samą sumę w innym miejscu.

Zaświadczenie można było przekazać kontrahentowi. Ten realizował je w skarbcu albo używał przy kolejnej transakcji. Feiqian nie stanowiły jeszcze powszechnego pieniądza, lecz rozwiązywały konkretny problem – konieczność przewożenia ciężkich monet na duże odległości.

Jiaozi, huizi i bao chao

W okresie dynastii Song, od 960 do 1279 roku, pieniądze papierowe zaczęto wykonywać z kory morwy. Prowincja Syczuan emitowała jiaozi, czyli własne weksle, a inne regiony używały huizi. Dokumenty te były akceptowane jako środek wymiany obok monet.

Za panowania dynastii Yuan, obejmującej lata 1271–1368, do obiegu trafiły bao chao. Miały formę skryptów dłużnych lub obligacji. W połowie XIII wieku przez krótki czas drukowano pieniądz także na jedwabiu, co pokazuje, że materiał banknotu nie był jeszcze ustalony.

Jak banknot trafił do Europy?

Europejczycy usłyszeli o chińskich pieniądzach papierowych dzięki relacjom z podróży Marco Polo. Przez długi czas traktowali je jako ciekawostkę, ponieważ europejski handel opierał się przede wszystkim na monetach z metali szlachetnych.

W XIV wieku handlarze z Włoch i Flandrii używali weksli, nazywanych między innymi nota di banco. Początkowo dokument wskazywał konkretną osobę, lecz później pojawiły się weksle na okaziciela. Można je było przekazywać, dlatego z czasem zaczęły przypominać banknoty.

Monety z oblężonej Lejdy

W 1574 roku, podczas oblężenia Lejdy przez wojska hiszpańskie, wybito w Europie tekturowe monety. Wykonano je z okładek ksiąg parafialnych. Były to awaryjne środki płatnicze, a nie banknoty w późniejszym znaczeniu tego słowa.

Szwecja i ciężkie platmynty

Za miejsce narodzin europejskiego banknotu często uznaje się Szwecję w 1661 roku. Państwo prowadziło liczne wojny i odczuwało niedobór srebra oraz złota. Zaczęto więc stosować miedź, której cena była niska, lecz zgodnie z ówczesnymi zasadami jej ilość w monecie musiała odpowiadać wartości nominalnej.

Powstały ogromne miedziane płyty, czyli platmynty. Moneta o wartości 10 dalerów mogła ważyć nawet 20 kilogramów. W 1688 roku powołano Szwedzki Bank Państwowy, w którym deponowano platmynty. Właściciel otrzymywał kwit na okaziciela, możliwy do przekazania przy płatności.

Bank Anglii

W 1694 roku powstał Bank Anglii. Jego kwity można było wymienić na złoto, początkowo przy pełnym pokryciu kruszcowym. Z czasem emitowano więcej dokumentów, niż wynosiły zapasy złota, zakładając, że wszyscy posiadacze nie zgłoszą się po wymianę jednocześnie.

Tak narodziły się problemy z nadmierną emisją, spekulacją i panikami finansowymi. W 1844 roku Anglia formalnie wprowadziła parytet złota, oparty na wymienialności waluty na kruszec. System działał do okresu wojen światowych, a Stany Zjednoczone zakończyły wymianę dolara na złoto w 1971 roku.

Kiedy pojawiły się pierwsze polskie banknoty?

Pierwsze polskie pieniądze papierowe wprowadzono 16 sierpnia 1794 roku w Warszawie, podczas insurekcji kościuszkowskiej. Nazywano je biletami skarbowymi. Rada Najwyższa Narodowa planowała emisję o łącznej wartości od 60 do 72 milionów złotych, aby finansować działania powstańcze.

Początkowo wypuszczono wysokie nominały od 5 do 1000 złotych. Później pojawiły się bilety od 10 groszy do 4 złotych. Mieszkańcy odnosili się do nich nieufnie, dlatego po zakończeniu insurekcji emisję wycofano.

Marki polskie i złoty

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku w obiegu pozostały marki polskie emitowane wcześniej przez Polską Krajową Kasę Pożyczkową. Traktowano je jako walutę przejściową. Reforma Władysława Grabskiego z 1924 roku wprowadziła złotego polskiego.

Historia polskiego pieniądza obejmuje także banknoty okupacyjne, między innymi młynarki używane w Generalnym Gubernatorstwie. Emisje z 1940 i 1941 roku obejmowały nominały od 1 do 500 złotych. Ich wygląd i nadruki odzwierciedlały politykę gospodarczą okupanta.

Jak zmieniły się zasady emisji banknotów?

Początkowo banknot mógł emitować niemal każdy bank. Dokument poświadczał, że okaziciel posiada określoną wartość, często możliwą do odebrania w złocie lub srebrze. Wymiana zależała jednak od wiarygodności wystawcy.

Wojny i kryzysy finansowe wymusiły uporządkowanie systemu. W Stanach Zjednoczonych podczas wojny secesyjnej rządowe banknoty otrzymały status prawnego środka płatniczego. Później w wielu państwach prawo emisji przyznano bankom centralnym.

W Polsce banknoty emituje Narodowy Bank Polski. Dawne określenie bilet skarbowy zachowało się w języku, choć współcześnie banknot i bilet skarbowy często traktuje się jako synonimy. Do 1982 roku na polskich pieniądzach widniała formuła o biletach NBP, a później zastąpił ją zapis o banknotach emitowanych przez Narodowy Bank Polski.

Jak zabezpiecza się współczesny banknot?

Współczesny pieniądz papierowy jest drukiem zabezpieczonym. Wykorzystuje się specjalny papier z celulozy, włókien bawełnianych lub innych surowców włóknistych. Część państw stosuje także podłoże polimerowe, pozbawione celulozy i trudniejsze do podrobienia.

Na awersie znajduje się nazwa emitenta, nominał oraz motywy związane z krajem wystawcy. Rewers może zawierać osobne kompozycje graficzne, a obie strony współpracują przy tworzeniu zabezpieczeń widocznych pod światło.

Wklęsłodruk

Wklęsłodruk, nazywany także intaglio, wykorzystuje grawerowaną płytę. Farba wypełnia zagłębienia, a wałek dociska papier z naciskiem sięgającym kilkuset kilogramów na centymetr kwadratowy. Na powierzchni powstają wypukłe linie wyczuwalne palcem.

Banknot po takim nadruku ma grubszą warstwę farby i może schnąć przez dobę. Technika pozwala uzyskać bardzo szczegółowe portrety, napisy oraz oznaczenia dla osób niewidomych.

Znak wodny i inne elementy

Znak wodny pojawia się w strukturze papieru i staje się widoczny pod światło. Stosuje się także nitkę zabezpieczającą, mikrodruk, hologramy, farby zmienne optycznie oraz elementy widoczne w promieniowaniu ultrafioletowym i podczerwonym.

Podrabianie pieniędzy towarzyszy banknotom od początku ich istnienia. Fałszerstwa wykorzystywano nawet jako narzędzie wojny ekonomicznej. Dziś część zabezpieczeń pozostaje tajemnicą emitenta, a produkcję polskich banknotów prowadzi Polska Wytwórnia Papierów Wartościowych.